Miras bırakan, sağlığında bazı mirasçılarına karşılıksız kazandırmalarda bulunabilir. Bu kazandırmalar, bazı durumlarda mirasın paylaşılması sırasında mirasçılar arasında eşitsizlik yaratır. Türk Medeni Kanunu, belirli şartlarda bu kazandırmaların terekeye iadesini öngörür. Miras hukukunda bu kurum mirasta denkleştirme olarak adlandırılır.
Mirasta denkleştirme özellikle miras bırakanın sağlığında çocuklarından birine yaptığı kazandırmalarda önem taşır. Örneğin miras bırakan, bir çocuğuna taşınmaz devrederken diğer çocuklarına herhangi bir kazandırmada bulunmamış olabilir. Mirasın paylaşılması sırasında bu kazandırmanın niteliği ve amacı önem kazanır.
Türk Medeni Kanunu, mirasta denkleştirmeyi 669 ila 675. maddeler arasında düzenler. Bu hükümler, denkleştirme yükümlülüğünü ve iadenin kapsamını belirler. Ayrıca mirasçının aynen iade veya değer üzerinden denkleştirme hakkına ilişkin esasları ortaya koyar.
Mirasta Denkleştirme Nedir?
Mirasta denkleştirme, miras bırakanın sağlığında yasal mirasçısına yaptığı bazı karşılıksız kazandırmaların paylaşım sırasında hesaba katılmasını sağlar. Bu kurumun temel amacı, yasal mirasçılar arasındaki paylaşma dengesini korumaktır.
Denkleştirme sonucunda kazandırmayı alan mirasçı, belirli şartlar altında bu kazandırmayı terekeye iade eder. Böylece miras bırakanın sağlığında yaptığı kazandırma, mirasın paylaşılması sırasında göz ardı edilmez.
Ancak miras bırakanın sağlığında yaptığı her kazandırma denkleştirmeye tabi değildir. Kazandırmanın kime, hangi amaçla ve hangi şartlarla yapıldığı önem taşır. Özellikle altsoya yapılan kazandırmalar bakımından TMK m. 669 özel hükümler içerir.
Mirasta Denkleştirmenin Şartları Nelerdir?
Mirasta denkleştirme, her karşılıksız kazandırma bakımından gündeme gelmez. Kazandırmanın tarafları, zamanı, niteliği ve amacı denkleştirme açısından önem taşır.
- Kazandırmayı miras bırakan yapar.
Denkleştirmenin konusunu miras bırakanın kendi malvarlığından yaptığı kazandırmalar oluşturur. Üçüncü kişilerin yaptığı kazandırmalar bu kapsamda yer almaz. - Miras bırakan kazandırmayı sağlığında yapar.
Mirasta denkleştirme sağlararası kazandırmaları konu alır. Ölüme bağlı tasarruflar bakımından farklı miras hukuku hükümleri uygulama alanı bulur. - Miras bırakan karşılıksız bir kazandırmada bulunur.
Denkleştirme, karşılıksız kazandırmaları esas alır. Miras bırakanın kazandırma karşılığında eş değer bir edim alması, denkleştirme ilişkisinin niteliğini değiştirir. - Kazandırmayı yasal mirasçı alır.
Mirasta denkleştirme, yasal mirasçılar arasındaki paylaşma ilişkisini esas alır. Bu nedenle yasal mirasçı sıfatı denkleştirme açısından önem taşır. - Kazandırma miras payına mahsup amacı taşır.
Miras bırakanın kazandırmayı hangi amaçla yaptığı burada önem kazanır. Ayrıca TMK m. 669, altsoy ile diğer yasal mirasçılar açısından farklı esaslar getirir.
Altsoya Yapılan Kazandırmalarda Denkleştirme
Türk Medeni Kanunu m. 669/2, altsoya yapılan bazı kazandırmalar açısından özel bir kural getirir. Miras bırakanın altsoyuna yaptığı karşılıksız kazandırmalar, belirli hâllerde denkleştirme kapsamına girer.
- Kanun özellikle şu kazandırmaları dikkate alır:
- Çeyiz veya kuruluş sermayesi verilmesi,
- Bir malvarlığının devredilmesi,
- Borçtan kurtarma,
- Bunlara benzer karşılıksız kazandırmalar.
Altsoya yapılan bu tür kazandırmalarda kanun, denkleştirme yükümlülüğünü esas alır. Ancak miras bırakan bunun aksini açıkça kararlaştırırsa kazandırma denkleştirme dışında kalır.
Örneğin miras bırakan, çocuklarından birine iş kurması için önemli miktarda sermaye verir. Miras bırakan bu kazandırmayı denkleştirme dışında tuttuğunu açıkça belirtmezse mirasın paylaşılması sırasında TMK m. 669/2 gündeme gelir.
Altsoy Dışındaki Yasal Mirasçılara Yapılan Kazandırmalar
Altsoy dışındaki yasal mirasçılar bakımından TMK m. 669/1 farklı bir esas getirir. Bu gruba sağ kalan eş ile şartları varsa anne, baba ve diğer yasal mirasçılar girer.
Altsoy dışındaki yasal mirasçılarda her karşılıksız kazandırma denkleştirme sonucunu doğurmaz. Miras bırakanın kazandırmayı miras payına mahsup amacıyla yapması gerekir. Bu nedenle kazandırma sırasında miras bırakanın iradesi önem taşır.
Örneğin miras bırakan, sağ kalan eşine karşılıksız olarak bir taşınmaz devreder. Miras bırakan bu taşınmazı eşinin gelecekteki miras payına mahsup amacıyla vermişse denkleştirme gündeme gelir. Buna karşılık yalnızca bağış amacı taşıyan bir kazandırma aynı sonucu doğurmaz.
Bu noktada altsoy ile diğer yasal mirasçılar arasındaki fark önem kazanır. Altsoya yapılan TMK m. 669/2 kapsamındaki kazandırmalarda denkleştirme kuraldır. Altsoy dışındaki yasal mirasçılarda ise miras payına mahsup amacı aranır.
Hangi Kazandırmalar Denkleştirme Dışında Kalır?
Miras bırakanın sağlığında yaptığı her karşılıksız kazandırma denkleştirme sonucunu doğurmaz. Türk Medeni Kanunu, bazı kazandırmaları denkleştirme dışında tutar. Miras bırakanın iradesi de bu konuda önem taşır.
1. Miras bırakanın denkleştirme dışında tuttuğu kazandırmalar
Miras bırakan, altsoyuna yaptığı kazandırmanın denkleştirmeye girmeyeceğini açıkça belirtebilir. Bu durumda miras bırakanın iradesi esas alınır. Ancak kazandırma saklı payları ihlal ederse tenkis hükümleri ayrıca gündeme gelir.
2. Olağan hediyeler
TMK m. 675, olağan hediyeleri denkleştirme dışında bırakır. Bayram, doğum günü, düğün veya benzeri nedenlerle verilen ve somut olay bakımından olağan nitelik taşıyan hediyeler bu kapsamda değerlendirilir.
3. Eğitim ve öğrenim giderleri
Miras bırakanın çocuklarının eğitim ve öğrenimi için yaptığı giderlerde TMK m. 674 önem taşır. Kanun, olağan eğitim ve öğrenim giderlerini doğrudan denkleştirme kapsamına sokmaz. Ancak olağan ölçüyü aşan giderlerde miras bırakanın iradesi ve hakkaniyet önem kazanır.
Mirasta Denkleştirme Nasıl Yapılır?
Denkleştirme yükümlülüğü bulunan mirasçı, kazandırmayı aynen geri verme veya değerini miras payına mahsup ettirme yollarından birini seçer. TMK m. 671, seçim hakkını kazandırmayı alan mirasçıya tanır.
Mirasçı aynen geri verme yolunu seçerse kazandırma konusu malı terekeye geri verir. Mahsup yolunda ise kazandırmanın değeri miras payının hesabında dikkate alınır. TMK m. 673, bu hesapta kazandırmanın denkleştirme anındaki değerini esas alır.
Kazandırmanın değeri mirasçının payını aşarsa TMK m. 672 ayrıca önem taşır. Mirasçı, miras bırakanın aşan kısmı kendisine bırakmak istediğini ispatlarsa bu kısım denkleştirme hesabına girmez. Diğer mirasçıların tenkis hakları ise devam eder.
Mirasta Denkleştirme ile Tenkis Davası Arasındaki Farklar
Mirasta denkleştirme ile tenkis davası, miras bırakanın yaptığı kazandırmalar bakımından gündeme gelir. Ancak iki kurumun amacı, kapsamı ve şartları birbirinden farklıdır. Denkleştirme, yasal mirasçılar arasındaki paylaşma dengesini esas alır. Tenkis davası ise saklı payı ihlal eden kazandırmalara karşı saklı payı korur.
| Mirasta Denkleştirme | Tenkis Davası |
| Yasal mirasçılar arasındaki paylaşma ilişkisini esas alır. | Saklı paylı mirasçıların saklı payını korur. |
| Sağlararası karşılıksız kazandırmalar bakımından gündeme gelir. | Saklı payı ihlal eden sağlararası kazandırmalar ve ölüme bağlı tasarruflar bakımından gündeme gelir. |
| Kazandırmanın tereke hesabına katılmasını amaçlar. | Saklı payı aşan tasarrufun kanuni sınıra çekilmesini amaçlar. |
| TMK m. 669 ve devamı hükümleri esas alınır. | TMK m. 560 ve devamı hükümleri esas alınır. |
| Denkleştirme yükümlülüğü yasal mirasçılar arasındaki ilişkiye dayanır. | Tenkis hakkını saklı payı ihlal edilen mirasçı kullanır. |
Bu iki kurum birbirinin yerine geçmez. Bu nedenle bir kazandırmanın denkleştirme şartlarını taşımaması, doğrudan tenkis sonucunu doğurmaz. Denkleştirme ve tenkis taleplerinin hukuki sebepleri ayrı ayrı değerlendirilir.
Mirasta Denkleştirme Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Mirasta denkleştirme davasında Asliye Hukuk Mahkemesi görev yapar. Dava, malvarlığına ilişkin bir miras hukuku uyuşmazlığı niteliği taşır.
Yetki bakımından HMK m. 11’deki miras uyuşmazlıklarına ilişkin özel yetki kuralı önem taşır. Buna göre mirasın kesin paylaşımına kadar mirasçılar arasında terekenin yönetiminden kaynaklanan davalarda miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Denkleştirme talebi mirasın paylaşılmasıyla yakından bağlantılıdır. Bu nedenle görev ve yetki değerlendirmesinde uyuşmazlığın niteliği ile paylaşmanın hangi aşamada bulunduğu birlikte dikkate alınır.
Mirasta Denkleştirme Davasında Zamanaşımı
Türk Medeni Kanunu, mirasta denkleştirme için özel bir zamanaşımı süresi düzenlemez. Yargıtay uygulaması, mirasın paylaşılmadığı dönem ile paylaşma sonrasını birbirinden ayırır.
Mirasın paylaşılması tamamlanmadığı sürece mirasçı denkleştirme talebini zamanaşımı engeliyle karşılaşmadan ileri sürer. Mirasçılar paylaşmayı tamamladıktan sonra ise paylaşma tarihinden itibaren 10 yıllık zamanaşımı süresi gündeme gelir. Yargıtay bu yaklaşımında 11.11.1969 tarihli ve 2862/5059 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına dayanır.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 26.04.2017 tarihli, E. 2016/9560, K. 2017/3458 sayılı kararında bu hususu açıkça ele almıştır. Daireye göre denkleştirme davasında paylaşmaya kadar zamanaşımı işlemez. Paylaşmanın gerçekleşmesi hâlinde ise paylaşma tarihinden itibaren 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır.
Avukat Desteğinin Önemi
Mirasta denkleştirme uyuşmazlıklarında kazandırmanın niteliği ve miras bırakanın iradesi büyük önem taşır. Özellikle kazandırmanın miras payına mahsup amacı taşıyıp taşımadığı, taraflar arasında uyuşmazlık yaratabilir. Altsoya yapılan kazandırmalarda ise TMK m. 669 kapsamında ayrıca değerlendirme yapmak gerekir.
Denkleştirme ile tenkis davasının farklı şartlara dayanması da doğru hukuki nitelendirmeyi önemli hâle getirir. Tarafların mirasçılık sıfatı, kazandırmanın amacı, değeri ve mevcut deliller birlikte incelenir. Bu nedenle somut olayın özelliklerine göre hukuki destek almak, hak kayıplarının önüne geçilmesine katkı sağlar.
İlgili Hukuki Konular
Mirasta denkleştirme hakkında değerlendirme yaparken aşağıdaki miras hukuku konuları da önem taşır: