Fazla mesai ücreti, işçinin haftalık çalışma süresini aşan çalışmalar karşılığında hak kazandığı bir alacaktır. Uygulamada fazla çalışma ücreti alacağı, işveren tarafından ödenmediğinde işçi tarafından dava yoluyla talep edilebilmektedir.
İş Kanunu m. 63 hükmüne göre bir işçinin çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Bu süreyi aşan çalışmalar fazla çalışma (fazla mesai) olarak adlandırılır.
Haftalık sınırın yanı sıra Günlük Çalışma Yönetmeliğinin m. 4 hükmüne göre, günlük çalışma saati 11 saati geçemeyecektir. Günlük 11 saat üzeri çalışmalar fazla mesai sayılır (Yarg. 9. HD. 2021/12375 K.). Haftalık çalışma saati 45 saati geçmese dahi işçi günlük 11 saatten fazla çalıştıysa fazla mesai ücretine hak kazanacaktır.
Fazla Mesai Ücreti Alacağının Şartları Nelerdir?
Fazla mesai ücreti alacağının doğabilmesi için işçinin haftalık çalışma süresini aşan bir çalışmasının bulunması gerekir. Ancak arana başkaca bazı şartlar da bulunmaktadır:
- Fazla Çalışma Nedeni Bulunması: Fazla çalışma yukarıda da bahsettiğimiz üzere kanunen koyulmuş saat sınırlarının üzerinde çalışılmasıdır. Kanun koyucu fazla çalışma nedenlerini çok geniş tutmuş ve işverenin takdirine bırakmıştır.
- Fazla Çalışma Yasağı Bulunmamalıdır: İş Kanunu m. 63/son hükmünde yer alan yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa ve sınırlı süreli işlerde ve m. 69 hükmünde yer alan gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacaktır. Ayrıca m. 42 ve m. 43 hükümlerinde yer alan haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere de fazla çalışma yaptırılamaz.
- İşçi Fazla Çalışmayı Onaylamalıdır: İş Kanunu m. 41/7 hükmüne göre fazla çalışma hallerinde işçinin onayı alınmalıdır. Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin ilgili hükümlerine göre de bu onayın yazılı olarak alınması gerekir. Fazla çalışmaya muvafakat veren işçinin bu çalışmayı yapmaktan kaçınamaz (Yarg. 22. HD. 2019/15068 K.). İşçi onay vermemişse işçi fazla çalışma yapmayı reddedebilir (Yarg. 22. HD 2019/15068 K.).
Fazla Mesai Ücreti Alacağı Nasıl Hesaplanır?
Haftalık normal çalışma süresi kural olarak 45 saattir. Ancak taraflar anlaşarak bu süreyi daha düşük belirleme hakkına sahiptir. Örneğin taraflar haftalık çalışma süresini 42 saat olarak kararlaştırmış olabilir. Bu durumda kanun, 42 ile 45 saat arasındaki 3 saatlik çalışmayı fazla sürelerle çalışma olarak kabul eder. Haftalık süre 45 saati aşmasa bile, 42 saati aşan çalışmalar için saat ücreti %25 zamlı ödenir.
Günlük çalışma süresi en fazla 11 saat olarak belirlenmiştir. Günlük çalışma süresi 11 saati aşarsa, işveren aşan süreyi fazla çalışma olarak değerlendirmelidir. Haftalık toplam sürenin 45 saati geçmemesi bu sonucu değiştirmez.
Ayrıca gece çalışmaları bakımından günlük çalışma süresi 7,5 saatle sınırlandırılmıştır. Gece çalışmalarında günlük süre 7,5 saati aşarsa fazla çalışma ücreti doğar. Haftalık çalışma süresinin 45 saati aşmaması bu sonucu değiştirmez.
Mahkemenin, fazla çalışma uzun bir dönemi kapsıyorsa ve hesaplanan tutar çok yüksekse hakkaniyet indirimi uygulama hakkı vardır. Genel olarak hakkaniyet indirimi %30 olarak kabul edilmektedir. Ancak fazla çalışma yazılı belgeler veya işveren kayıtlarıyla ispatlanıyorsa mahkeme hakkaniyet indirimi uygulamaz. Bu durumda hesaplamayı doğrudan bu belgelere göre yapar.Hakkaniyet indirimi üzerinden davalı lehine yargılama giderlerine hükmedilemez.
Alacağın Hesaplama Yöntemi
4857 sayılı İş Kanunu’nun 41/2. maddesine göre taraflar haftalık çalışma süresini 45 saatin altında kararlaştırmışsa fazla sürelerle çalışma ücreti %25 zamlı ödenir. Haftalık çalışma süresi 45 saat olan işyerlerinde ise fazla mesai ücreti %50 zamlı hesaplanır. Taraflar sözleşmede farklı bir yöntem kararlaştırmamışsa saat ücreti şu şekilde hesaplanır:
- Öncelikle işçinin bir saatlik normal çalışma ücreti hesaplanır. Örneğin aylık 24.000 TL ücret alan bir işçinin günlük ücreti 800 TL’dir. Bu işçinin saatlik normal ücreti ise yaklaşık 106,67 TL olur.
- İşçinin saatlik normal ücreti belirlendikten sonra fazla çalışma ücreti hesaplanır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41/2. maddesi bu hesaplamanın esaslarını düzenler. Haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenen işyerlerinde fazla sürelerle çalışma için saat ücreti %25 zamlı ödenir. Haftalık çalışma süresi 45 saat olan işyerlerinde ise fazla çalışma ücreti %50 zamlı hesaplanır. Örneğin saatlik normal ücreti 100 TL olan bir işçi, haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işyerinde bir saat fazla mesai yaparsa 150 TL fazla çalışma ücreti alır.
- İşçinin izinli ya da raporlu olması nedeniyle çalışamadığı günler çıkarılmalıdır. Fazla çalışma süresinin belirlenmesinde değerlendirme haftalık bazda yapılıp rakam yediye bölüneceğinden hafta tatili günleri çıkarılmamalıdır. Ancak, yıllık izin gibi çalışılmayan ya da ayrıca hesaplanacak olan ulusal bayram-genel tatil günleri çıkarılmalıdır.
Örneğin, işçinin 15.000 TL ücretle 01.01.2022–30.06.2022 döneminde haftalık 10 saat fazla mesai yaptığı varsayılsın. Bu dönemde işçi izin kullanmamışsa, 1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs ve 19 Mayıs gibi resmi tatil günleri hesaplamadan düşülmelidir.
İşçinin aylık ücretinin 24.000 TL olduğunu kabul edelim ve 1 saatlik fazla çalışma ücretini iki farklı yöntemle hesaplayalım:
- Yöntem:
24.000 TL / 225 saat = 106,67 TL işçinin 1 saatlik normal çalışma ücreti.
Fazla mesai saat ücreti ise:
106,67 TL × 1,50 = 160 TL 1 saatlik fazla çalışma ücreti.
- 2. yöntem:
24.000 TL / 30 gün = 800 TL günlük normal çalışma ücreti.
800 TL / 7,5 saat = 106,67 TL 1 saatlik normal çalışma ücreti.
Fazla çalışma ücreti ise:
106,67 TL × 1,50 = 160 TL 1 saatlik fazla çalışma ücreti.
Davada İşçi Alacağı Nasıl İspat Edilir?
Bu iddiayı ileri süren işçi, bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. İşçi fazla mesai iddiasını öncelikle yazılı belgelerle ispat eder. Yazılı delil bulunmuyorsa tanık beyanlarına da dayanabilir.
İşçinin imzasını taşıyan ücret bordroları, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. Bu nedenle mahkeme, imzalı bordroda yer alan fazla çalışma ücretinin ödendiğini kabul eder. Mahkeme ayrıca işyeri kayıtlarını, giriş-çıkış belgelerini ve işyeri iç yazışmalarını da delil olarak dikkate alır. Ancak yazılı delil bulunmadığı durumlarda, tarafların tanık beyanlarıyla sonuca ulaşılması mümkündür.
İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücretinin ödendiği açıkça görülüyorsa, işçinin sonradan daha fazla mesai yaptığı iddiasında bulunması kural olarak mümkün değildir. Ancak bordroya ihtirazi kayıt konulmuşsa, işçi fazla çalışma yaptığını her türlü delille ispat eder.
Fazla Mesai Ücreti Talep Edemeyecek Kişiler Kimdir?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 20.12.2017 tarihli ve 2017/22-2523 E. 2017/2004 K. Numaralı kararına göre, işyerinde üst düzey yönetici olarak çalışan işçinin hak ettiği ücreti alması durumunda ayrıca fazla mesai çalışma ücretine hak kazanamaz. Ancak bu konumda olan işçiye aynı yerde görev ve talimat veren başka bir yönetici veya şirket ortağı olması halinde işçinin çalışma gün ve saatlerini kendisinin belirlemesi beklenmeyeceğinden fazla çalışma cüreti talep etme hakkı doğacaktır.
İşyerinde üst düzey yönetici olarak çalışan işçinin görev ve sorumluluklarının getirdiği ücretin ödenmesi durumunda ayrıca fazla mesai ücretine hak kazanamayacağı kuralı hafta tatili ve genel tatil alacaklarını kapsamamaktadır (Yarg. 9. HD. 2021/3106 K.).
Fazla Mesai Ücreti Alacağının Zamanaşımı
Fazla mesai ücreti alacağı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 32/8. maddesi uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabidir. Nitekim ücret niteliği ağır basan işçilik alacakları, Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesi kapsamında da aynı şekilde beş yıllık zamanaşımı süresine tabi tutulmaktadır.
Hukuki Süreçte Uzman Avukat Desteğinin Önemi
Fazla çalışma ücreti alacağı, işçinin yasal çalışma süresini aşan çalışmalarının karşılığını almasını sağlayan önemli bir işçilik hakkıdır. Bu hak, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında korunur. Ayrıca işverenin fazla çalışmayı karşılıksız bırakması engellenir.
Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmaları ifade eder. Bu çalışmalar için işçiye normal ücretinin yüzde 50 fazlası ödenmelidir. İşçinin fazla çalışma yaptığını ispat etmesi gerekir. Bu noktada bordrolar, tanık beyanları ve işyeri kayıtları önem taşır.
Uygulamada fazla çalışma alacaklarının eksik ödenmesi sıkça görülür. Ayrıca bazı durumlarda bordrolar gerçeği yansıtmayabilir. Bu nedenle hesaplamaların doğru yapılması büyük önem taşır. Zamanaşımı süresine dikkat edilmelidir. Sürecin başından itibaren iş hukuku alanında uzman bir avukattan destek alınması, alacakların eksiksiz tahsili açısından önem taşır.
İlgili Hukuki Konular
Fazla mesai ücreti alacağı hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek isterseniz aşağıdaki yazılarımızı da inceleyebilirsiniz. Ayrıca bu yazılar, işçilik alacakları ve iş sözleşmesinin sona ermesiyle ilgili diğer haklar hakkında da bilgi edinmenizi sağlar.